16 अप्रैल 2026 · 16 April 2026
बायोमास-आधारित उन्नत चूल्हे (ICS)
Biomass-based improved cookstoves (ICS)
ICS — उन्नत बायोमास चूल्हे; दक्षता 38-45% (पारंपरिक चूल्हा ~10%); जलावन खपत 50-66% कम।
मुख्य तथ्य
- •बायोमास-आधारित बेहतर चूल्हे (ICS)।
- •पारंपरिक चूल्हे — घरेलू वायु प्रदूषण व श्वसन रोग।
- •ICS — ईंधन-कुशल, कम-धुआँ, स्वच्छ-दहन।
- •महिला/बाल स्वास्थ्य; ईंधन-बचत; वनों पर दबाव कम।
- •उज्ज्वला (LPG) का पूरक/विकल्प।
बायोमास-आधारित बेहतर चूल्हों (Improved Cookstoves/ICS) की चर्चा हुई। भारत के कई ग्रामीण घरों में अब भी लकड़ी, उपले व कृषि-अवशेष जैसे ठोस बायोमास ईंधन को पारंपरिक चूल्हों ('चूल्हा') पर जलाया जाता है, जिससे घरेलू वायु प्रदूषण (धुआँ), श्वसन रोग (विशेषकर महिलाओं/बच्चों में), ईंधन-अकुशलता व वनों पर दबाव होता है। बेहतर चूल्हे (ICS) अधिक ईंधन-कुशल, कम-धुआँ व स्वच्छ-दहन वाले होते हैं, जो स्वास्थ्य, ईंधन-बचत व उत्सर्जन में सुधार करते हैं (LPG/उज्ज्वला के विकल्प/पूरक के रूप में, विशेषकर जहाँ LPG महँगी/अनुपलब्ध हो)। यह स्वच्छ ऊर्जा, महिला/बाल स्वास्थ्य, जलवायु व सतत विकास से जुड़ा है। यह पर्यावरण से जुड़ा है।
🎯 परीक्षा में कैसे आएगा
स्वच्छ खाना पकाना, इनडोर वायु प्रदूषण व कार्बन क्रेडिट पर्यावरण में पूछे जाते हैं।
📚 संबंधित स्थायी GK
ICS — बेहतर चूल्हे; ईंधन-कुशल, कम-धुआँ। घरेलू वायु प्रदूषण; महिला/बाल स्वास्थ्य। बायोमास; उज्ज्वला (LPG) पूरक।
✨ RajAI— RAS Prelims Expert